به گزارش دکل پرس، برای درک ابعاد این احتمال، باید به اهمیت زیرساخت‌های انرژی ایران و موقعیت جغرافیایی آن در خلیج فارس توجه کرد. ایران از یک سو دارای منابع بزرگ نفت و گاز و شبکه گسترده‌ای از تأسیسات تولید، فرآورش و صادرات است و از سوی دیگر، در مجاورت تنگه هرمز قرار دارد؛ مسیری که یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انتقال انرژی در جهان محسوب می‌شود.

اهداف احتمالی آمریکا؛ از مراکز صادرات نفت تا زیرساخت‌های راهبردی

در صورت تصمیم واشنگتن به گسترش عملیات نظامی، چند دسته از زیرساخت‌های انرژی ایران ممکن است در معرض تهدید قرار گیرند. پایانه‌های صادرات نفت، مراکز ذخیره‌سازی و انتقال نفت خام، تأسیسات پالایشگاهی و مجتمع‌های مهم فرآورش گاز از جمله بخش‌هایی هستند که در محاسبات راهبردی یک جنگ گسترده می‌توانند اهمیت پیدا کنند.

در این میان، جزیره خارک جایگاه ویژه‌ای دارد. این جزیره مهم‌ترین پایانه صادرات نفت خام ایران است و بخش عمده صادرات نفت کشور از طریق آن انجام می‌شود. به همین دلیل، آسیب‌دیدن یا خارج‌شدن این پایانه از چرخه فعالیت می‌تواند ظرفیت صادرات نفت ایران را به‌شدت محدود کند و درآمدهای ارزی کشور را تحت فشار قرار دهد.

موضوع مهم‌تر، احتمال تلاش آمریکا برای کنترل نظامی جزایر راهبردی یا بخش‌هایی از سواحل ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز است. در تحلیل‌های نظامی منتشرشده در ماه‌های اخیر، جزیره خارک و جزیره قشم به‌عنوان دو موقعیت دارای اهمیت راهبردی مطرح شده‌اند. کنترل این مناطق می‌تواند از منظر نظامی و اقتصادی برای واشنگتن اهرم فشاری علیه تهران ایجاد کند؛ هرچند چنین عملیاتی با مخاطرات جدی و هزینه‌های انسانی و نظامی همراه خواهد بود.

در کنار پایانه‌های نفتی، تأسیسات گازی پارس جنوبی نیز از اهمیت بالایی برخوردارند. این میدان مشترک با قطر، یکی از بزرگ‌ترین منابع گازی جهان است و نقش مهمی در تأمین گاز داخلی ایران دارد. هرگونه آسیب گسترده به تأسیسات تولید و فرآورش این میدان، علاوه بر کاهش ظرفیت تولید گاز، می‌تواند بر تأمین سوخت نیروگاه‌ها، صنایع پتروشیمی و مصرف‌کنندگان داخلی اثر بگذارد.

البته باید میان حمله به زیرساخت‌های نظامی و حمله به تأسیسات انرژی تمایز قائل شد. هدف قرارگرفتن مراکز فرماندهی، سامانه‌های دفاعی یا تأسیسات نظامی لزوماً به معنای تصمیم برای تخریب صنعت انرژی ایران نیست. همچنین تصرف زمینی جزایر ایران سناریویی بسیار پرهزینه‌تر از حملات هوایی است و نمی‌توان آن را گزینه‌ای ساده یا قطعی برای آمریکا در نظر گرفت.

پاسخ ایران؛ تبدیل میدان نبرد به بحران منطقه‌ای انرژی

در سوی مقابل، ایران نیز ظرفیت‌هایی برای افزایش هزینه‌های اقتصادی و انرژی جنگ در اختیار دارد. مهم‌ترین این ظرفیت‌ها موقعیت جغرافیایی کشور در تنگه هرمز و امکان تأثیرگذاری بر امنیت کشتیرانی در خلیج فارس است.

تنگه هرمز مسیر عبور بخش مهمی از تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی مایع است. برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد پیش از آغاز بحران، حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان و نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از این گذرگاه عبور می‌کرد. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی در تردد کشتی‌ها می‌تواند به افزایش هزینه حمل‌ونقل، بیمه محموله‌ها و قیمت انرژی در بازارهای جهانی منجر شود.

ایران همچنین می‌تواند در چارچوب پاسخ نظامی خود، تأسیسات و منافع انرژی مرتبط با کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی در منطقه را در معرض تهدید قرار دهد. تأسیسات نفتی، پایانه‌های صادراتی، مراکز فرآورش گاز و زیرساخت‌های مرتبط با آب و برق در کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله بخش‌هایی هستند که افزایش ناامنی پیرامون آنها می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای داشته باشد.

تجربه درگیری‌های ماه‌های گذشته نیز نشان داده است که تهدید زیرساخت‌های انرژی صرفاً یک سناریوی نظری نیست. حملات به برخی تأسیسات انرژی منطقه و اختلال در تردد دریایی، حساسیت بازارهای جهانی را نسبت به تحولات نظامی خلیج فارس افزایش داده است.

در چنین شرایطی، حتی بدون تخریب گسترده تأسیسات نفتی، افزایش خطر حمله به نفتکش‌ها، محدودشدن پوشش بیمه‌ای کشتی‌ها و تغییر مسیر حمل‌ونقل دریایی می‌تواند بخشی از صادرات انرژی منطقه را با مشکل مواجه کند. این وضعیت به‌ویژه برای کشورهایی که بخش مهمی از درآمد و صادرات آنها به مسیرهای دریایی خلیج فارس وابسته است، اهمیت دارد.

با این حال، گسترش حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی انرژی می‌تواند پیامدهایی فراتر از محاسبات نظامی داشته باشد. چنین وضعیتی نه‌تنها کشورهای منطقه، بلکه مصرف‌کنندگان و صنایع وابسته در سراسر جهان را تحت فشار قرار می‌دهد و ممکن است هزینه‌های اقتصادی جنگ را برای همه طرف‌ها افزایش دهد.

هم‌زمانی بحران خلیج فارس با جنگ روسیه و اوکراین

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره تشدید جنگ ایران و آمریکا، هم‌زمانی آن با ادامه جنگ روسیه و اوکراین است؛ درگیری‌ای که از سال ۲۰۲۲ تاکنون بخش مهمی از ساختار تجارت جهانی انرژی را تحت تأثیر قرار داده است.

در جنگ روسیه و اوکراین، حملات مکرر به پالایشگاه‌ها، تأسیسات نفتی، شبکه‌های انتقال انرژی و زیرساخت‌های برق، ظرفیت تولید و فرآورش سوخت را تحت فشار قرار داده است. بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی در سپتامبر ۲۰۲۶، حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه شدت گرفته و تولید فرآورده‌های نفتی این کشور، به‌ویژه بنزین و گازوئیل، کاهش محسوسی داشته است. این وضعیت حتی به اعمال محدودیت‌هایی بر صادرات سوخت از سوی روسیه برای تأمین نیاز بازار داخلی منجر شده است.

اکنون اگر اختلال در عرضه انرژی روسیه با بحران گسترده‌تر در خلیج فارس همراه شود، بازار جهانی با دو منشأ مهم نااطمینانی در تولید و انتقال انرژی روبه‌رو خواهد شد. اهمیت این هم‌زمانی زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم خلیج فارس یکی از مراکز اصلی صادرات نفت، گاز طبیعی مایع و فرآورده‌های نفتی و روسیه نیز از تولیدکنندگان بزرگ نفت و فرآورده‌های پالایشی جهان است.

پیامدهای چنین شرایطی تنها به افزایش قیمت نفت محدود نخواهد بود. صنایع پتروشیمی، تولیدکنندگان پلاستیک، لاستیک، رنگ، حلال‌ها، کودهای شیمیایی و بسیاری از صنایع پایین‌دستی به خوراک و فرآورده‌های نفتی وابسته‌اند. افزایش قیمت نفت و گاز یا کاهش عرضه مواد اولیه می‌تواند هزینه تولید این صنایع را بالا ببرد و در نهایت به افزایش قیمت محصولات مصرفی منجر شود.

در بخش حمل‌ونقل نیز افزایش قیمت سوخت و هزینه بیمه و جابه‌جایی کالا، می‌تواند قیمت تمام‌شده محصولات را در بازارهای مختلف افزایش دهد. صنایع کشاورزی نیز از این تحولات مصون نخواهند بود؛ زیرا تولید کودهای شیمیایی و انتقال محصولات کشاورزی به انرژی و فرآورده‌های نفتی وابستگی قابل‌توجهی دارد.

آژانس بین‌المللی انرژی در ارزیابی تحولات بازار انرژی در سال ۲۰۲۶، از اختلال در جریان عرضه نفت و گاز خاورمیانه به‌عنوان بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت یاد کرده و نسبت به فشار هم‌زمان بر بازار فرآورده‌های نفتی و خوراک صنایع پتروشیمی هشدار داده است.

بنابراین، اگر جنگ ایران و آمریکا وارد مرحله تازه‌ای از حمله به زیرساخت‌های انرژی شود و هم‌زمان اختلال در تولید و صادرات انرژی روسیه نیز ادامه یابد، جهان ممکن است با بحرانی روبه‌رو شود که آثار آن از بازار نفت و گاز فراتر می‌رود و به زنجیره تأمین کالاهای صنعتی، محصولات پتروشیمی، مواد اولیه و حتی مواد غذایی منتقل می‌شود.

آیا این بزرگ‌ترین جنگ انرژی تاریخ خواهد بود؟

پاسخ به این پرسش به دامنه جغرافیایی درگیری، مدت اختلال در صادرات انرژی و میزان آسیب به زیرساخت‌های تولید و انتقال بستگی دارد. از نظر حجم اختلال در عرضه نفت، بازار جهانی هم‌اکنون نیز با یکی از بی‌سابقه‌ترین بحران‌های ثبت‌شده مواجه شده است؛ اما برای نامیدن هر درگیری جدید به‌عنوان بزرگ‌ترین جنگ انرژی تاریخ، باید میزان تخریب، کاهش عرضه و مدت استمرار بحران مشخص شود.

آنچه در شرایط کنونی اهمیت دارد، احتمال شکل‌گیری یک بحران هم‌زمان در چند قطب مهم تولید و انتقال انرژی جهان است. در چنین سناریویی، کشورهای واردکننده انرژی، صنایع پتروشیمی، تولیدکنندگان محصولات پلیمری و مصرف‌کنندگان نهایی بیش از گذشته در معرض افزایش هزینه‌ها قرار خواهند گرفت.

به این ترتیب، پیامد احتمالی تشدید جنگ ایران و آمریکا می‌تواند بسیار فراتر از مرزهای خاورمیانه باشد؛ بحرانی که در کنار جنگ روسیه و اوکراین، امنیت انرژی جهان و دسترسی مردم به سوخت، مواد اولیه صنعتی و کالاهای اساسی را با چالش‌های جدی مواجه خواهد کرد.