دولت در شرایطی سیاست اصلاح تدریجی قیمت بنزین را در دستور کار قرار داده که نظام یارانه انرژی به یکی از اصلی‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد ایران تبدیل شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد دولت در سال ۱۴۰۴ ملزم به پرداخت حدود ۲۰۰۰ همت (هزار میلیارد تومان) یارانه تنها بابت مصرف بنزین و گازوئیل است که رقمی معادل حدود ۱۸ درصد از بودجه کل کشور می‌شود. این یارانه سنگین، یکی از عوامل اصلی ناترازی بودجه است. 

به گزارش دکل پرس، مسعود پزشکیان، اخیراً با لحنی صریح به این مسئله اشاره کرده و گفته است:«چرا ما نباید یارانه‌ای را که به هر باک بنزین می‌دهیم، به خود مردم بدهیم؟ وقتی داریم حدود هشت میلیون تومان به هر باک بنزین یارانه می‌دهیم، در حالی که عده‌ای از مردم به نان شب محتاج‌اند.» این اظهارات را می‌توان شفاف‌ترین نشانه از تغییر رویکرد دولت در سیاست بنزینی دانست؛ تغییری که نه‌تنها به قیمت بنزین، بلکه به کل ساختار توزیع یارانه انرژی مربوط می‌شود.

دولت چه تصمیمی برای بنزین گرفته است؟

پس از حدود شش سال ثبات نسبی قیمت بنزین، دولت به‌دنبال تشدید ناترازی بودجه و رشد شتابان مصرف سوخت، اعمال نرخ سوم بنزین را آغاز کرد. چند روز پس از اجرای این سیاست نیز اعلام شد که این تصمیم مقطعی نبوده و قرار است از این پس به‌صورت فصلی یا سه‌ماهه قیمت‌ها به روز شود. هم‌زمان، اسناد و پیشنهادهای بودجه سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد دولت قصد دارد سیاست تخصیص ارز ترجیحی به بنزین را کنار بگذارد. طبق این اسناد، حدود ۵۴۸ هزار میلیارد تومان منابع از محل فروش بنزین وارداتی با نرخ غیر یارانه‌ای پیش‌بینی شده است. در مجموع، برنامه دولت شامل اصلاح قیمت یارانه‌ای آرد و نان، بنزین وارداتی و ارز ترجیحی کالاهای اساسی و بازگشت منابع حاصل به مردم در قالب کالابرگ الکترونیک است؛ مسیری که نشان می‌دهد دولت به‌دنبال جابجایی یارانه از کالا به فرد است.

چرا گرانی بنزین ادامه‌دار شد؟

آمارهای رسمی و جهانی از یک واقعیت نگران‌کننده پرده برمی‌دارند: مصرف بنزین در ایران با سرعتی فراتر از توان تولید در حال افزایش است و همین موضوع، دولت را ناگزیر به بازنگری در سیاست‌های قیمتی و یارانه‌ای کرده است.

بر اساس آمارهای جهانی، ایرانی‌ها در رتبه ۳۷ مصرف بنزین در جهان قرار دارند و در این حوزه از بسیاری از کشورهای دنیا پیشی گرفته‌اند. از ابتدای انقلاب تا سال ۱۴۰۲، متوسط رشد سالانه مصرف بنزین حدود ۵ درصد بوده، اما در چند سال اخیر این عدد به ۱۰ درصد رسیده است. اگر این روند ادامه یابد، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۰۷ مصرف روزانه بنزین به ۱۷۰ میلیون لیتر برسد؛ رقمی که عملاً توازن عرضه و تقاضا را به هم می‌زند.

از سوی دیگر مصرف بنزین طی پنج سال اخیر به‌طور میانگین سالانه ۶ تا ۷ درصد رشد داشته و حتی در برخی روزها از ۱۵۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است. این در حالی است که در بخش تولید، آمار شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نشان می‌دهد تولید بنزین از ۹۸ میلیون لیتر در پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۳ به حدود ۱۰۵ میلیون لیتر در آبان همان سال رسیده است. همچنین طی یک سال گذشته، میانگین تولید روزانه بنزین کشور از شهریور ۱۴۰۳ تا تیر ۱۴۰۴ به ۱۰۳ میلیون لیتر رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۵ میلیون لیتر افزایش داشته است. 

در برنامه هفتم توسعه و در افق پنج ساله چنان دیده شده که تولید روزانه بنزین به ۱۲۹ میلیون لیتر برسد،عددی که همین حالا در روزهای عادی معادل مصرف است و در روزهای پیک مصرف هم نمی‌تواند پاسخگوی نیاز موجود باشد. برهمین اساس میتوان گفت حداقل در آینده نزدیک، امیدی جدی به رفع ناترازی بنزین وجود ندارد مگر اینکه در نحوه مصرف تغییری جدی صورت گیرد.

قاچاق روزانه ۳۰ میلیون لیتر سوخت

در کنار مصرف بالا، قاچاق سوخت به یکی از جدی‌ترین چالش‌های حوزه انرژی تبدیل شده است. آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد روزانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر فرآورده نفتی در ایران یا گم می‌شود یا به شکل قاچاق از کشور خارج می‌شود. با توجه به قیمت بیش از ۵۰ هزار تومانی بنزین و گازوئیل در کشورهای مقصد، ارزش سالانه قاچاق سوخت بیش از ۴۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود؛ رقمی که معادل پرداخت یارانه ۴۶۰ هزار تومانی در هر ماه به هر ایرانی است.

بدیهی است که قاچاق در چنین حجمی بدون برخورداری از سازوکارهای سازمان‌یافته امکان‌پذیر نیست. این موضوع تا جایی پیش رفته که برخی اعضای کمیسیون انرژی مجلس، انگشت اتهام را به سمت پالایشگاه‌ها نشانه گرفته‌اند. مالک شریعتی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، فروردین‌ماه امسال در یک ویدئو اعلام کرد: «شاید رویمان نمی‌شود بگوییم ۱.۵ میلیارد لیتر، آمار رسمی قاچاق سالانه سوخت مایع در نیروگاه‌هاست.»

اگرچه این ادعا از سوی مسئولان وزارت نیرو تکذیب شد، اما نکته قابل تأمل آن است که پیگیری حقوقی مشخصی نیز در واکنش به این اتهامات صورت نگرفت.

خودروهای فرسوده؛ متهم خاموش ناترازی بنزین

خودروهای فرسوده یکی دیگر از عوامل کلیدی افزایش مصرف سوخت هستند. به اذعان کارشناسان، حدود یک‌چهارم خودروهای موجود در کشور بیش از ۲۰ سال عمر دارند و به‌طور متوسط بیش از دو برابر خودروهای استاندارد اروپایی سوخت مصرف می‌کنند.

ضعف جدی در کیفیت حمل‌ونقل عمومی، ترافیک سنگین شهری و عدم همخوانی ساعات کار برخی ادارات با ساعت کار حمل و نقل عمومی در کنار مواردی مانند کیفیت جاده‌ها، عرضه محدود خودروهای دوگانه‌سوز، و گستردگی جغرافیایی کشور که طول سفرها را افزایش می‌دهد، همگی به رشد مصرف بنزین دامن زده‌اند.

برخی کارشناسان تأکید دارند که اگر خودروهای داخلی مطابق استانداردهای جهانی تولید می‌شدند، مصرف روزانه بنزین ایران باید حدود ۶۰ میلیون لیتر می‌بود. اما در شرایط فعلی، مصرف روزانه در روزهای عادی بین ۱۱۰ تا ۱۱۵ میلیون لیتر و در روزهای پیک مانند نوروز تا ۱۵۲ میلیون لیتر می‌رسد؛ یعنی تقریباً دو برابر استاندارد جهانی.

بر همین اساس، رئیس‌جمهور دستور داده است که خودروسازان ظرف یک سال مصرف سوخت موتورهای خود را اصلاح کنند و در غیر این صورت، ارز دولتی و مجوز تولید دریافت نخواهند کرد.

مصرف سوخت خودروهای داخلی در مقایسه با استاندارد جهانی

بررسی‌های رسمی نشان می‌دهد مصرف سوخت اغلب محصولات خودروسازان داخلی بالاتر از استانداردهای جهانی است. برای نمونه: پژو پارس XU7: حدود ۹.۱ لیتر، دنا و دنا پلاس: ۷.۷ لیتر، سوزوکی ویتارا اتومات: ۹.۷ لیتر، شاهین: ۷.۲ لیتر، کوییک: ۷.۱ لیتر، پراید ۱۱۱ و ۱۳۱: ۶.۴۴ لیتر به ازای هر 100 کیلومتر مصرف دارند این در حالی است که خودروهای اقتصادی جهان مصرفی در حدود ۵ تا ۵.۵ لیتر دارند.

نکته دیگر آن است که اگرچه از سال ۹۸ بسیاری از خودروهای داخلی با استاندارد آلایندگی یورو۵ تولید می‌شوند، اما سوخت عرضه‌شده در کشور عمدتاً یورو۴ یا حتی پایین‌تر است. این ناهماهنگی به‌تنهایی مصرف سوخت را ۵ تا ۲۵ درصد افزایش می‌دهد.

اثرات تغییر قیمت بنزین؛ کاهش واقعی مصرف چقدر بوده است؟

 حال به دنبال تمام موارد ذکر شده دولت مجبور به اعمال نرخ سوم برای بنزین شده و چنان اعلام کرده که مصرف آزاد افراد بدون کارت و سهمیه در نظر گرفته شده ماهانه، لیتری پنج هزار تومان خواهد بود. پس از اعمال نرخ سوم بنزین، برخی فعالان اقتصادی از کاهش ۴۰ درصدی مصرف سخن گفتند، اما این ادعا به‌سرعت تکذیب شد.

 گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد طی حدود پنج روز اجرای این قیمت، مصرف روزانه حدود ۹ میلیون لیتر کاهش یافته است.

محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، چند روز پس از اجرای این طرح در جلسه هیات دولت اعلام کرد که در آذرماه مصرف روزانه سوخت حدود ۱۲۹ میلیون لیتر بوده که ۴۳ درصد آن از طریق کارت جایگاه‌داران و ۵۷ درصد از طریق کارت‌های شخصی انجام می‌شد. با اجرای طرح ساماندهی کارت‌ها، استفاده از کارت جایگاه‌داران ۱۷ درصد کاهش یافته و مصرف کارت‌های شخصی افزایش داشته است.

همچنین روزانه حدود هزار نفر برای دوگانه‌سوز کردن خودروهای خود ثبت‌نام می‌کنند و در حال حاضر ۳۳ هزار نفر در صف انتظار قرار دارند.

افت کیفیت سوخت

در این میان یکی از راهبردهای افزایش عرضه، استفاده گسترده از افزودنی‌های کم‌کیفیت و ترکیبات پتروشیمی مانند MTBE بوده است؛ ماده‌ای که به دلیل خطرات زیست‌محیطی در بسیاری از کشورها ممنوع شده است. طبق اعلام برخی رسانه‌ها؛ سهم این افزودنی‌ها از حدود ۵ میلیون لیتر در روز در سال ۱۳۹۷ به بیش از ۲۰ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۳ رسیده است.

نتیجه این سیاست، افت شدید کیفیت سوخت بوده به‌طوری‌که گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۸۰ درصد بنزین تولیدی ایران با استاندارد یورو۴ و یورو۵ مطابقت ندارد.

راهکارهای کاهش ناترازی بنزین

برای کاهش ناترازی بنزین، ترکیبی از سیاست‌های قیمتی و غیرقیمتی پیشنهاد شده است. توسعه صنعت CNG یکی از مهم‌ترین راهکارهاست. ظرفیت عرضه سی‌ان‌جی در ایرا ن روزانه ۴۰ میلیون مترمکعب است، اما تنها ۱۹.۵ میلیون مترمکعب آن مصرف می‌شود.

تولید خودروهای پایه گازسوز، گسترش حمل‌ونقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده و خروج خودروهای پرمصرف از چرخه تردد، از دیگر راهکارهایی است که می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در کاهش مصرف بنزین داشته باشد. در همین راستا، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نیز به دنبال اجرای ۲۴ طرح اولویت‌دار برای افزایش تولید و بهبود کیفیت بنزین است.