به گزارش دکل پرس، بررسی‌های دقیق از بازار محصولات پتروشیمی در دسامبر ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که ایران در یک «نبرد نابرابر» گرفتار شده است. در یک سو، سابیک (SABIC) عربستان با بومی‌سازی تولید در خاک چین، دیوارهای تعرفه‌ای را دور زده و در سوی دیگر، سیبور (SIBUR) روسیه با تکمیل ابرپروژه‌های خود در مرز چین، آماده است تا با «لجستیک ارزان ریلی»، بازار پلیمر را از چنگ صادرکنندگان دریایی ایران درآورد.

وضعیت بازار ۱۴۰۴؛ غول ۱۰۵ میلیون تنی با پاهای لرزان

حسن عباس‌زاده، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، سال ۱۴۰۴ را سال دستیابی به ظرفیت اسمی ۱۰۵ میلیون تن اعلام کرده بود. اما این عدد جذاب، تمام واقعیت نیست. هدف‌گذاری تولید واقعی برای پایان سال تنها ۸۳.۵ میلیون تن است؛ یعنی یک شکاف عظیم ۲۱.۵ میلیون تنی (حدود ۲۰ درصد ظرفیت) که عمدتاً ناشی از کمبود خوراک است. کمبودی که برخی از فعالان این صنعت هشدارش را داده بودند.

احمد مهدوی ابهری، دبیر انجمن صنفی کارفرمایی پتروشیمی، با هشداری صریح اعلام کرده بود که تنها در سال گذشته، صنعت پتروشیمی به دلیل قطع گاز، حدود ۱.۴ میلیارد دلار از درآمد صادراتی خود را از دست داده است . این رقم معادل ۲.۵ درصد کل صادرات غیرنفتی کشور است که در مشعل‌های ناکارآمدی مصرف انرژی دود شده است. صادرات کلی صنعت نیز برای پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۱۳.۶ میلیارد دلار (۳۴.۸ میلیون تن) برآورد می‌شود که نسبت به پتانسیل موجود، رقمی محافظه‌کارانه است.

سابیک و تولید در خانه مشتری

در حالی که پتروشیمی‌های ایران با چالش‌های اولیه تأمین خوراک دست‌وپنجه نرم می‌کنند، رقیب سعودی در حال درو کردن سود است. طبق گزارش رسمی سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵ شرکت سابیک، این شرکت با وجود کاهش جهانی قیمت‌ها، توانسته سود خالص تعدیل‌شده خود را به ۶۹۸ میلیون ریال سعودی برساند که نسبت به سه ماهه قبل ۴۵ درصد افزایش داشته است .

اما خطر اصلی برای ایران، استراتژی «تولید در مقصد» سابیک است. بر اساس کنفرانس سرمایه‌گذاران سابیک در نوامبر ۲۰۲۵، پروژه عظیم پتروشیمی این شرکت در فوجیان چین  با سرمایه‌گذاری ۶.۴ میلیارد دلاری، اکنون به پیشرفت فیزیکی ۸۷ درصد رسیده و برای راه‌اندازی در سال ۲۰۲۶ آماده می‌شود. این یعنی سابیک به زودی محصولات خود را بدون هزینه حمل دریایی و تعرفه گمرکی، مستقیماً در قلب بازار چین عرضه خواهد کرد؛ مزیتی که ایران با هیچ تخفیفی نمی‌تواند با آن رقابت کند.

سیبور؛ اژدهای روسی در دروازه چین

رقیب شمالی، سیبور روسیه، با سرعتی خیره‌کننده در حال تکمیل پازل خود است. طبق اعلامیه رسمی وب‌سایت پروژه در دسامبر ۲۰۲۵، پروژه مشترک «مجتمع شیمیایی گاز آمور» (Amur GCC) با ساینوپک چین، به پیشرفت ۸۸ درصدی رسیده است.

این مجتمع با ظرفیت ۲.۷ میلیون تن (۲.۳ میلیون تن پلی‌اتیلن و ۴۰۰ هزار تن پلی‌پروپیلن)، قواعد بازی را در شرق آسیا تغییر خواهد داد. سیبور با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود در مرز چین، محصولاتش را با قطار و با هزینه‌ای به مراتب کمتر از حمل دریایی ۵۰ دلاری ایران، به بازار می‌رساند. این پروژه دقیقاً گریدهای پلیمری را هدف گرفته که ایران سال‌ها صادرکننده عمده آن‌ها به چین بوده است.

بحران متانول؛ از «تخفیف‌های نجومی» تا «قیمت‌گذاری چندلایه»

متانول، پاشنه آشیل صادرات ایران به چین در سال ۲۰۲۵ است. گزارش‌های بازار نشان می‌دهد که خریداران چینی با سوءاستفاده از شرایط تحریمی و اضطرار ایران برای فروش، سیستم قیمت‌گذاری چندلایه را تحمیل کرده‌اند.

طبق داده‌های معاملاتی دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شده، در حالی که قیمت متانول برای محموله‌های خرد (۲۵ تنی) حدود ۲۰۵ دلار است، برای محموله‌های بزرگ (۱۰ هزار تنی) که ایران مجبور به فروش آن‌هاست، قیمت تا ۲۰۰ دلار در تن کاهش می‌یابد. این در حالی است که با شروع فصل سرما و قطع گاز، برخی گزارش‌ها حاکی از سقوط نرخ بهره‌برداری واحدهای متانولی ایران از ۸۰ درصد به ۲۰ درصد است ، که عملاً قدرت چانه‌زنی را از صادرکنندگان ایرانی می‌گیرد.

کارت‌های برنده ایران در ۲۰۲۵؛ کاتالیست و اوره

با وجود این فشارها، ایران در سال جاری کارت‌های برنده‌ای نیز در دست داشت. اوره یکی از این کارت‌ها بود  که به دلیل بحران جهانی امنیت غذایی، تقاضا برای اوره ایران همچنان بالاست و ایران جایگاه خود را به عنوان یکی از ۴ صادرکننده برتر حفظ کرد. کارت دیگر خودکفایی کاتالیست‌ها بود.  شاید بزرگترین دستاورد دفاعی صنعت، بومی‌سازی ۹۹ کاتالیست استراتژیک باشد که طبق آمارهای رسمی، صرفه‌جویی ارزی ۶۱۹ میلیون دلاری را رقم زد.. این موفقیت، ریسک توقف تولید ناشی از تحریم قطعات مصرفی را به حداقل رسانده است.

چه باید کرد؟ 

با وجود شرایطی که برخی آن را یکی از بزرگترین چالش‌های اقتصادی و ساختاری ایران می‌دانند همچنان فرصت برای خروج از این بن‌بست استراتژیک با مجموعه‌ای اقدامات وجود دارد.  عبور از خام‌فروشی متانول یکی از این فرصت‌هاست. با توجه به اشباع بازار چین و ورود واحدهای جدید، ایران باید فوراً مشوق‌های سرمایه‌گذاری برای واحدهای MTO (تبدیل متانول به الفین) را فعال کند تا به جای صادرات متانول ۲۰۰ دلاری، گریدهای گوناگون صادر کند. وابستگی ۹۰ درصدی بازار متانول به چین خطرناک است. بازارهای هند (با وجود چالش‌های اخیر) و آفریقا باید با مکانیسم‌های تهاتر کالا احیا شوند. همچنین پایان دادن به رقابت منفی داخلی در بازار چین ضروری است. شرکت‌های ایرانی باید تحت یک کنسرسیوم مشترک وارد مذاکره شوند تا قدرت چانه‌زنی در برابر خریداران انحصاری چینی احیا شود. البته این موضوع نیازمند درنظر گرفتن منافع شرکتهای ذی نفع و تقسیم فرآیند زنجیره ارزش بین اعضا است. هلدینگ‌های سودآور پتروشیمی نیز باید مستقیماً در توسعه میادین گازی کوچک‌مقیاس یا جمع‌آوری گازهای فلر سرمایه‌گذاری کنند. در نهایت استفاده از ظرفیت‌های پیمان شانگهای و بریکس برای کاهش تعرفه‌ها و تسهیل ترانزیت، یکی از راه های مقابله با مزیت لجستیکی روسیه است.