گروه بریکس که ابتدا با عضویت برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی شکل گرفت، در سال‌های اخیر با گسترش اعضا و افزایش هماهنگی‌های اقتصادی و مالی، به یکی از بلوک‌های اثرگذار در اقتصاد جهانی تبدیل شده است. بسیاری از اعضای این گروه یا از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان انرژی جهان به شمار می‌روند و یا در میان بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان قرار دارند. همین ترکیب کم‌نظیر از عرضه‌کنندگان و مصرف‌کنندگان، بریکس را به بستری مهم برای گفت‌وگو درباره آینده بازارهای انرژی، امنیت عرضه و شکل‌دهی به مسیرهای جدید همکاری در حوزه نفت، گاز و انرژی‌های نو تبدیل کرده است.

برای ایران که یکی از دارندگان بزرگ ذخایر نفت و گاز جهان است، حضور در چنین چارچوب‌هایی می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای توسعه همکاری‌های انرژی ایجاد کند. نشست وزرای انرژی بریکس در هند این امکان را فراهم می‌کند که تهران علاوه بر گفت‌وگوهای چندجانبه، رایزنی‌های دوجانبه با اقتصادهای بزرگ مصرف‌کننده انرژی مانند چین و هند را نیز در دستور کار قرار دهد. این کشورها در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از رشد تقاضای جهانی انرژی را به خود اختصاص داده‌اند و به دنبال منابع پایدار و متنوع برای تأمین نیازهای بلندمدت خود هستند.

حضور محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران، در اجلاس وزرای انرژی کشورهای عضو بریکس در هند، نه صرفاً یک دیدار دیپلماتیک، بلکه یک مانور راهبردی در پیچیده‌ترین معادلات انرژی جهان ارزیابی می‌شود. تحلیلگران بر این باورند که این نشست، فرصتی تاریخی برای تهران فراهم کرده تا فارغ از فشارهای سیاسی دوجانبه، در چارچوب یک ائتلاف قدرتمند چندجانبه، برای احیای سهم خود در بازار جهانی نفت گام بردارد.

چرا اجلاس هند اهمیت دارد

نشست دهلی را می‌توان فراتر از یک دیدار دیپلماتیک معمولی دانست؛ رویدادی که در صورت شکل‌گیری تفاهم‌های عملی، می‌تواند زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های انرژی میان ایران و اقتصادهای بزرگ نوظهور و تقویت نقش تهران در شبکه در حال تحول تجارت جهانی انرژی باشد.

گفت‌وگوهای انرژی در چارچوب بریکس می‌تواند به تقویت تبادلات انرژی میان ایران و اعضای این گروه کمک کند؛ از توسعه همکاری‌های تجاری در حوزه نفت و فرآورده‌های نفتی گرفته تا بررسی مسیرهای تازه برای سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و همکاری در زیرساخت‌های انرژی. همچنین برخی تحلیلگران معتقدند که افزایش تعاملات انرژی در چارچوب‌های چندجانبه‌ای مانند بریکس می‌تواند به ایجاد سازوکارهای جدید مالی و تجاری برای تسهیل مبادلات انرژی میان اعضا منجر شود.

اهمیت این اجلاس در ترکیب منحصربه‌فرد حاضران آن نهفته است. بریکس که به تدریج در حال تبدیل شدن به قطب شکل‌دهی نظم نوین اقتصاد و انرژی جهان است، این روزها میزبان هم‌زمان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت یعنی روسیه و عربستان سعودی و بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی یعنی چین، هند و برزیل است. این یعنی تهران می‌تواند در یک نشست، هر دو سوی بازار – عرضه و تقاضا – را هدف گفت‌وگوهای راهبردی خود قرار دهد.

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند در شرایطی که بازار جهانی با نگرانی از عدم تعادل میان عرضه و تقاضا روبروست، ایران می‌تواند از تریبون بریکس برای ارسال این پیام استفاده کند که بازگشت پایدار نفت ایران، نه یک تهدید برای تولیدکنندگان، بلکه تضمینی برای ثبات بازار و امنیت انرژی مصرف‌کنندگان نوظهور است.

بازی برد-برد با غول‌های نوظهوربخش عمده‌ای از رشد تقاضای نفت در دهه‌های آینده، از اقتصادهای عضو بریکس سرچشمه می‌گیرد. در این میان، چین و هند به عنوان موتورهای اصلی رشد اقتصادی جهان، نیازمند منابع مطمئن انرژی هستند. رایزنی مستقیم وزیر نفت ایران با وزرای انرژی این کشورها، این فرصت را ایجاد می‌کند که افق‌های جدید همکاری ترسیم شده و ایران به عنوان یک تأمین‌کننده قابل اتکا و راهبردی، جایگاه خود را در میان شرکای بلندمدت این قدرت‌های اقتصادی تثبیت کند.

از رایزنی ۲ جانبه تا حمایت ائتلافی          

دیپلماسی نفتی ایران در دهلی، صرفاً به دیدارهای حاشیه‌ای محدود نمی‌ماند. فلسفه وجودی بریکس بر کاهش وابستگی به ترتیبات سنتی مالی و تجاری غرب استوار است. در این میان، ایران با در اختیار داشتن یکی از عظیم‌ترین ذخایر هیدروکربوری جهان، می‌تواند به مهره‌ای کلیدی در زنجیره ارزش انرژی این بلوک تبدیل شود. تحلیلگران می‌گویند اگر بریکس به دنبال استقلال راهبردی در حوزه انرژی است، نقش‌آفرینی فعال ایران یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

سناریوی پیش رو حضور ایران در این نشست، این پرسش را در بازارهای جهانی ایجاد کرده که آیا بریکس می‌تواند به چتری سیاسی برای تسهیل بازگشت نفت ایران به بازار تبدیل شود؟ با توجه به همسویی منافع اعضای این گروه با ثبات بازار و نگرانی مصرف‌کنندگان بزرگ از کمبود عرضه در آینده، به نظر می‌رسد زمینه برای شکل‌گیری یک درک مشترک ائتلافی فراهم است. اگر این رایزنی‌ها به نتیجه برسد، می‌توان انتظار داشت که وزن‌کشی بازار نفت در ماه‌های آینده، رنگ و بوی تازه‌ای از همکاری‌های شرقی به خود بگیرد و ایران بار دیگر به بازیگری تعیین‌کننده در معادلات قیمت و عرضه جهانی بدل شود.