تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و افزایش ریسک امنیتی در مسیرهای حیاتی انتقال انرژی از جمله تنگه هرمز، موجب افزایش حدود ۱۴ درصدی قیمت جهانی نفت شده است. تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان، روزانه بخش قابل توجهی از صادرات نفت خام را منتقل می‌کند و پیش از جنگ چهل روزه، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی یعنی معادل تقریبی ۲۰ درصد مصرف جهانی نفت از این آبراه عبور می کرد. در نتیجه اختلال در آن، بلافاصله به کاهش عرضه جهانی و افزایش قیمت‌ها منجر شد.
در چنین شرایطی، بازار جهانی نفت بار دیگر به شدت تحت تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی قرار گرفته و نگرانی‌ها از احتمال اختلال طولانی‌مدت در عرضه انرژی افزایش یافته است.

درآمد میلیاردی روسیه از شوک بازار انرژی

با تشدید درگیری در خاورمیانه در اثر تجاوز امریکا و اسرائیل به ایران و منطقه‌ای شدن درگیری بین طرفین بازار انرژی جهان دچار شوک جدیدی شد و امریکا به دنبال سیاست‌های تعدیل قیمت نفت بود که از جمله می‌توان به معافیت تحریمی روسیه اشاره کرد.

نخستین دور این معافیت در ۱۲ مارس ۲۰۲۶ توسط دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا صادر شد. این مجوز به‌صورت یک مجوز عمومی تعریف شد و به خریداران اجازه می‌داد محموله‌های نفت روسیه که پیش از تاریخ مشخصی روی کشتی‌ها بارگیری شده بودند، برای مدت محدود وارد بازار شوند.

پس از آن، این معافیت در قالب دوره‌های کوتاه‌مدت حدود ۳۰ روزه تمدید شد و هدف اصلی آن جلوگیری از کمبود عرضه و کنترل جهش قیمت نفت در پی بحران ایران و اختلال در مسیرهای صادراتی خلیج فارس عنوان شد.

بر اساس داده‌های منتشرشده در روزنامه گاردین به نقل از مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک، افزایش قیمت نفت در نتیجه تنش‌های اخیر باعث شده روسیه تنها در مدت کوتاهی حدود ۶ میلیارد یورو درآمد اضافی از محل صادرات سوخت‌های فسیلی کسب کند.

این در حالی است که افزایش درآمد مذکور نه ناشی از رشد حجم صادرات، بلکه نتیجه مستقیم افزایش قیمت جهانی نفت در پی کاهش عرضه عنوان شده است.

تغییر مسیر صادرات نفت روسیه به سمت آسیا

پس از تشدید تحریم‌های غرب علیه مسکو، ساختار صادرات انرژی روسیه دستخوش تغییر اساسی شده و بازارهای اروپایی جای خود را به کشورهای آسیایی داده‌اند.

در حال حاضر چین و هند به‌عنوان دو خریدار اصلی نفت روسیه، بخش قابل توجهی از صادرات این کشور را با قیمت‌های تخفیفی جذب می‌کنند. این روند در کنار استفاده از سازوکارهایی نظیر ناوگان حمل‌ونقل غیررسمی و مسیرهای غیرمستقیم، امکان تداوم صادرات نفت روسیه را فراهم کرده است.

با این حال، تحلیل‌ها نشان می‌دهد که افزایش قیمت جهانی نفت، حتی در شرایط اعمال سقف قیمتی و محدودیت‌های تحریمی، همچنان نقش مهمی در تقویت درآمدهای ارزی روسیه ایفا می‌کند.

واکنش اروپا به بحران انرژی و فشار تورمی

در سوی دیگر، کشورهای اروپایی با وجود تلاش برای کاهش وابستگی به نفت روسیه، بار دیگر با پیامدهای افزایش قیمت انرژی مواجه شده‌اند.

اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر سیاست تنوع‌بخشی به منابع انرژی را در پیش گرفته و واردات نفت از آمریکا، خاورمیانه و برخی کشورهای دیگر را افزایش داده است. با این حال، شوک‌های ژئوپلیتیکی اخیر موجب افزایش فشار تورمی در اقتصاد اروپا و تشدید نگرانی‌ها نسبت به امنیت انرژی شده است.

چشم‌انداز بازار نفت

بحران‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و به‌ویژه وضعیت تنگه هرمز، بار دیگر نشان داده است که بازار جهانی نفت به‌شدت نسبت به تحولات سیاسی حساس است. در چنین شرایطی، روسیه به‌عنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ انرژی، از افزایش قیمت جهانی نفت منتفع شده و توانسته بخشی از فشار تحریم‌های غرب را از طریق درآمدهای بالاتر جبران کند.

با این حال، تحلیلگران معتقدند هرگونه کاهش تنش یا بازگشت ثبات به مسیرهای حیاتی انتقال انرژی می‌تواند به تعدیل قیمت نفت و کاهش درآمدهای اضافی روسیه منجر شود و موازنه فعلی بازار جهانی انرژی را تغییر دهد.